(پہِلوان کرتار سِںگھّ میرا گِرائیِں ہَے٬ میرا چھۄٹا وِیر۔ مَیں اُہنُۄں بچپن تۄں لَے کے پۄٹا پۄٹا اُسردِیاں ویکھِیا ہَے۔ دۄ وار ایشِییا وِچۄں گۄلڈ مَیڈل جِتِّیا تے ہُݨے خبر مِلی ہَے کِہ اُسنے کلّْ ہی وِشو وَیٹرن کُشتِییاں وِچ 18وِیں وار سۄن تمگا جِتّ کے نواں اِتِہاس سِرجِیا ہَے۔ اُسدی اِس جِتّ دی خُشی ساںجھی کردِیاں اُہدے بارے لِکھی جِیونی "کُشتی دا دھرُۄ تارا" وِچۄں اُہدی اِک یادگاری کُشتی دا بِرتاںت پیش ہَے- ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ )

********

چار سالاں بائد ہُںدِّییاں ایشِیئن کھیڈاں وِچ تاں سارِییاں کھیڈاں شامل ہُںدِّییاں ہن۔ بھارتی کُشتی پھَیڈریشن دی سلاہ نال ایشِییا دے کُشتی ادارے نیں چاہِیا کِہ اِہناں کھیڈاں تۄں بِناں کیول کُشتی دے پْرۄتساہن لئی نِرۄل کُشتی دی چَیمپِیئنشِپّ کروائی جاݨی چاہِیدی ہَے۔ فَیسلا سِرے چڑھ گِیا۔ سبھ تۄں پہِلی چَیمپِیئنشِپّ بھارت وِچّ کرائُݨ دا ہی نِرݨا لِیا گِیا۔ بھارت وِچۄں وی اِسدا گُݨا پںجّاب 'تے پَے گِیا۔ اِںجھ ایشِیئن گیمذ 1978 تۄں اِک سال پِچھّۄں 1979 وِچ پںجّاب دے شہِر جلںدھّر وِچ پہِلی ایشِیئن کُشتی چَیمپِیئنشِپ کروائُݨ دے فَیسلے دی خبر سُݨ کے کُشتی پْریمِییاں دے مناں وِچ چاء تے خُشی کروٹاں لَیݨ لگّے۔

اِس چَیمپِیئنشِپّ وِچ ایشِییا دے سِرے دے بھلوان آپݨی یُدھّ کلا دے جَۄہر وِکھائُݨ لئی آ رہے سن۔ اُدھر پٹِیالے دے کَیمپ وِچّ بھارت دے بھلواناں وِچۄں ہر ورگ دے بھلوان دی چۄݨ کرن لئی ٹرائِل ہۄݨ لگّے۔ 90 کِلۄ وذن وِچ اَیتکی کرتار دا مُکابلا بُدھّ سِںگھّ نال سی۔ کِرلگڑھ دی چھِںجھّ وِچ کرتار نال ساواں گھُل کے اُہ ہَۄںسلے وِچ سی۔ اُدھر کرتار نُۄں اِہ ماݨ سی کِہ اُتھے ذخمی ہۄݨ کرکے وی اُہ بُدھّ سِںگھّ نال برابری 'تے گھُل گِیا ہَے٬ دُۄجا اُس نُۄں اِہ وی ماݨ سی کِہ گدّے دی کُشتی 'تے اُسدا ودھیرے انُبھو ہۄݨ کرکے بُدھّ سِںگھّ اُس اگّے ٹِکݨ نہِیں لگّا۔ پہِلے چھے مِںٹّ اُہ پُۄرے ذۄر نال بُدھّ سِںگھّ نُۄں پِیا۔ پر اُہ اگّۄں بچا کر جاںدا رِہا۔ اخِیر تے گُسّے وِچ آ کے کرتار نیں تہمّل گوا لِیا اتے آخری پلاں وِچ اُسنُۄں لگّ کے دۄ پُیائِںٹ دے بَیٹھا۔

ادھِکارِییاں نُۄں نِراشا ہۄئی۔ اُہ اِہ چاہُںدّے سن کِہ کرتار جِہا ذۄردار تے تجربیکار بھلوان اِس چَیمپِیئنشِپّ وِچ بھاگ لَیݨۄں واںجھِیا نہِیں رہِݨا چاہِیدا۔ 90 کِلۄ وِچ تاں بُدھّ سِںگھّ چُݨ لِیا گِیا۔ ہُݨ ادھِکارِییاں نیں کِہا کِہ جے اُہ چاہے تاں اُتلے ورگ وِچ ٹرائِل دے سکدا ہَے۔ کرتار تِیار-بر-تِیار سی۔ ستپال تاں 100 کِلۄ تۄں اُپر ہَیوی ویٹ وِچ چلا گِیا سی۔ 100 کِلۄ وِچ اِیشور نال کرتار دا پںجّا پَے گِیا تے اُہ 100 کِلۄ وذن وِچ چُݨ لِیا گِیا۔

کُشتِییاں دا نِشچِت دِن آ پہُںچّا۔ کُشتی نال پِیار کرن والِییاں ہستِییاں دُۄرۄں دُۄرۄں پںجّاب دے جلںدھّر شہِر وِچ پہُںچّ گئیِیاں۔ دارا سِںگھّ٬ گُرُۄ ہنُۄمان جِہے نامی لۄکاں دے اُتارے وی ہۄ گئے۔ 100 کِلۄ وذن وِچ ایشِییا دے تِنّ مہامبلی بھلوان بھاگ لَے رہے سن۔ پہِلا تاں کرتار سی جۄ بھار پکھّۄں تاں اُہناں دۄہاں نالۄں ہَۄلا سی کِئُںکِہ اُہ آپݨے تۄں وڈّے وذن وِچ کُشتی لڑ رِہا سی۔ دُۄجا پہِلوان اِیران دا سُلیمانی سی اتے اُہ جُۄنِیئر وِچ سںسّار دا جیتُۄ رہِ چُکّا سی۔ تِیسرا جپانی بھلوان اُہ سی جِس پِچھلے سال ایشِیئن گیمذ وِچ ستپال نُۄں ہرائِیا سی اتے ہُݨ اُہ آپݨا وذن گھٹا کے 100 کِلۄ وِچ لڑ رِہا سی۔ اُںج دۄویں بھلوان اجِہے سن جِویں سٹِیل دے تھمّہ ہۄݨ, جِنہاں دے پِںڈّے 'چ اُںگل نہِیں سی کھُبھّدی۔

کرتار دی پہِلی کُشتی جپانی بھلوان نال ہۄئی۔ دۄویں ایشِیئن گۄلڈ مَیڈل جیتُۄ۔ کرتار نیں گدّے 'تے آئُںدِیاں ہی بِجلی ورگی پھُرتی نال جپانی اُپر ہملے شُرُۄ کر دِتّے۔ جپانی کرتار دی تیذی ویکھ کے دہِل گِیا اتے اگّے ودھ کے ہملا کرن دی تھاں پِچھّے رہِ کے بچاء کرن لگّا۔ اُس نُۄں سُست ہُںدِّیاں اتے ہتھّ ناں ہِلائُںدِیاں ویکھ کاشن مِلݨ لگّے۔ کرتار دا وار وار ہملا تے اُس دا وار وار پِچھّے ہٹݨا جاری سی۔ اِک تۄں باد اِک پُۄرے تِنّ کاشن جپانی نُۄں مِلے۔ کُشتی ویکھݨ والِیاں دا کہِݨا ہَے کِہ اِک کاشن اُس نُۄں ہۄر مِلݨ والا سی٬ جۄ پتا نہِیں کِس کارن نہِیں دِتّا گِیا۔ اگر اُہ کاشن مِل جاںدا تاں اُہ کھڑا-کھڑۄتا ہی کُشتی ہار گِیا سی۔ کُجھ لۄکاں دا اِہ وی خِیال ہَے کِہ جپانی کُشتی ادھِکاری 'جُمّے' دی ہۄںد دا خِیال کرکے اِہ کاشن رۄک لِیا گِیا۔

پر پھِر وی ہُݨ جے اُہ جپانی سُست رہِںدّا تاں کاشن مِلݨ دا خترا سی۔ ہُݨ تاں اُس نُۄں مارِیدِیاں وی لڑنا ہی پَیݨا سی۔ آپݨی گتی دا پْرگٹاوا کرن لئی اُہ اِک دم کرتار دے پٹّاں ولّ ہتھّ پائُݨ لئی اہُلِیا۔ اُہدے آپݨے پٹّاں ولّ جھُکے جِسم نُۄں اُتۄں دبّݨ لئی کرتار نیں اُہدے اُپر اُلّر کے اُس نُۄں کابُۄ کرنا چاہِیا تاں جپانی نیں پٹّاں ولۄں ہٹ کے اُپرۄں بچݨ لئی پُۄرے ذۄر نال آپݨا سِر سِدھّا کھڑا کرن لئی اُتاںہ نُۄں چُکِّیا تاں اُہدا جھۄٹے دے سِر ورگا سخت اسپاتی سِر اُس اُپر جھُکے ہۄئے کرتار دے مُۄںہ نال وجّا۔ اُہدے سِر اتے کرتار دے جباڑِیاں دے آپس وِچ ٹکرائُݨ دی آواذ سٹیڈِیئم وِچ اِںج گُۄںجی جِویں پتھّر اُتّے پتھّر وجّا ہۄوے۔

اُہدے سِر دی مارُۄ سٹّ نیں کرتار دے دںدّاں دے دۄویں ہی پِیہڑ اںدّر نُۄں دھسا دِتّے۔ جِویں کھڑی-کھڑۄتی کںدھّ ڈِگّݨ لئی اُلّر پئی ہۄوے۔ دںدّ اںدّروار نُۄں ہِلّ کے ٹیڈھے ہۄ گئے اتے دھُر جڑھاں تکّ جھںجّۄڑے اتے پُٹّے گئے۔ مُۄںہ وِچۄں خُۄن دِییاں بۄٹِییاں ڈِگّݨ لگِّییاں۔ گدّے اُتّے خُۄن دے چھِٹّے مِیںہ دی بارِیک واچھڑ واںگ کِرن لگّے۔ پر کرتار نیں ناں ہی کۄئی ہال-پاہرِیا کِیتی٬ ناں ہی چِیک-چِہاڑا پائِیا تے ناں ہی کُشتی رۄکݨ لئی کِہا۔

ویکھݨ والِیاں نُۄں کی پتا سی کِہ سٹّ کِنّی کُ ہَے؟ آخرکار جدۄں لہُۄ بںدّ ہی ناں ہۄئِیا تاں کُشتی رۄک لئی گئی۔ ڈاکٹر بھجّا آئِیا٬ کۄچ تے ہمدرد دَۄڑے آئے۔ دںدّاں دے پِیہڑ بُری ترہاں اُکھّڑ گئے سن٬ لہُۄ دِییاں گھرالاں وگی جا رہِییاں سن۔ ساتھِییاں٬ ادھِکارِییاں تے ڈاکٹر نیں سلاہ دِتّی کِہ اِس ہالت وِچ ڈہِݨا ہُݨ خترے تۄں خالی نہِیں۔ اینے چِر وِچ کرتار دا مُۄںہ سُجّ چُکّا سی اتے شکل پچھاݨی نہِیں سی جاںدی۔ پر کرتار اِںج ہار منّݨ والا نہِیں سی۔ اُس نیں کُشتی لڑنی جاری رکھّی۔ ہٹّ ہٹّ کے وار کردا رِہا٬ پر اںتِّم چھِݨاں تکّ پہُںچّدِیاں اُہ ذخمی تے پِیڑۄ-پِیڑ ہۄݨ کرکے اِکّ اںکّ 'تے کُشتی ہار گِیا۔

کرتار نُۄں اِہ کُشتی ہار جاݨ دا بڑا ہِرکھ سی پر باکی سبھ نُۄں اُسدی ہالت ویکھ کے اُسدا اِلاج کرائُݨ دا فِکر پِیا ہۄئِیا سی۔ اُکھّڑے ہۄئے دںدّاں٬ وگدے لہُۄ تے سُجّے ہۄئے مُۄںہ نُۄں ویکھ کے کُجھ آپݨے تاں ناراذ ہی ہۄ گئے کِہ کُشتی وِچۄں ہی کِئۄں ناں چھڈّی؟ کرتار ہُݨ کُجھ بۄل سکݨ تۄں اسمرتھ سی۔ پر اُہدِییاں اکھّاں اِہ رائ دیݨ والے نُۄں اِںج دیکھ رہِییاں سن جِویں کہِ رہِییاں ہۄݨ, ''رݨ وِچۄں بھجّݨاں گِیدِییاں دا کمّ ہَے٬ سُۄرمِیاں دا نہِیں۔''

اُہنے مُۄںہ کھۄلہݨا چاہِیا آپݨے وڈیرِیاں دا کتھن بۄلݨ لئی پر ناں جِیبھ اتے ناں جباڑِیاں نیں اُہدا کِہا منِّیاں۔ اُس دے من وِچ اُٹھّی آواذ اُہدے آپݨے ہی گُمبّد 'چ گُۄںج پئی۔

''پُرذا پُرذا کٹّ مرے کبہُۄں ناں چھۄڈہِ کھیت''

کرتار ہُراں دا اُتارا راج مہِل ہۄٹل جلںدھّر وِچ سی۔ پر اُدھر جاݨ دی تھاں اُہ اُس نُۄں ہسپتال نُۄں لَے تُرے۔ سروݨ, امر سِںگھّ٬ ناذر سِںگھّ تے کُجھ ہۄر دۄست-مِتّر نال تُر پئے۔

لیڈی ڈاکٹر ہَیران رہِ گئی اِہ سُݨ کے کِہ اِس ہالت وِچ وی کرتار کُشتی لڑدا رِہا سی۔ اُہدے اگلے کُجھ دںدّ تاں بِلکُل ہی جواب دے گئے سن پر لیڈی ڈاکٹر نیں بڑی ہِمّت نال بڑا سماں لا کے کرتار دا اِکلّا اِکلّا دںدّ سِدھّا کِیتا اتے اُنہاں نُۄں تاراں پا کے بنّہ دِتّا۔ دںدّاں دی وِیاکُل کرن والی پِیڑ پَیراں تۄں لَے کے سِر دے والاں تکّ تِکھّی اگّ وِچ بھخدی٬ ذہِر وِچ بھِجّی چھُری واںگ پھِر رہی سی۔ مُۄںہ وِچۄں بۄل نہِیں سی نِکلدا پِیا۔ ہۄر کُجھ تاں کھاݨ-پِیݨ دا سُیال ہی نہِیں سی رہِ گِیا۔ رات نُۄں تھۄڑھا جِہا مکھّݨ مںگّوائِیا گِیا۔ ناذر پہِلوان ہَۄلے جِہے اُس دا مُۄںہ کھُلہوائُںدا اتے چِمچا لںگھّݨ جِنّا راہ بݨن پِچھّۄں کرتار دے گلے. وِچ مکھّݨ دا چمچا اُلدّ دِںدّا۔ اِںج کُجھ چمچے مکھّݨ دے ہی اُہ اںدّر نُۄں تراوٹ دیݨ لئی نِگل سکِیا۔ ساری رات پِیڑ نال اُسنُۄں نِیںد نہِیں آئی۔ ڈاکٹر نیں بِسترے تۄں ناں اُٹھّݨ دی سخت ہدائِت دِتّی ہۄئی سی۔ کرتار سۄچ رِہا سی٬ '' اِہ کیہی بدکِسمتی ہَے٬ آپݨے گھر وِچ آپݨے لۄکاں ساہمݨے کُجھ کرکے وِکھائُݨ دا مَۄکا مِلِیا تاں ربّ نیں اِہ سٹّ مار دِتّی۔ پھیر اِہ مَۄکا خبرے ذِںدّگی وِچ کدی وی ناں مِلے اُس نیں پۄلے پۄلے ہتھّاں نال آپݨا چِہرا سہِلائِیا۔ اُکھڑے ہۄئے دںدّاں نُۄں جِیبھ نال پۄلا پۄلا چھۄہِیا۔ پِیڑ دی اِک لہِر جِسم وِچ پھَیل گئی۔ اِہناں کُشتِییاں وِچ تِنّ بھلوان ہی تاں سن- جے اُہ اگلے دِن اِیرانی بھلوان نال گھُلݨ لئی وذن کروا لوے تاں اُس نُۄں تامبے دا تمگ¶ا مِل سکدا سی۔ پر اُس نُۄں وذن کِس نیں کروائُݨ دیݨا سی۔ اُہ تاں بِسترے تۄں نہِیں سی اُٹھ سکدا۔ اُٹھّݨا اُسنُۄں منہا سی۔

اُس نیں آپݨے کۄچ بھگوت ساہِب نُۄں اِشارے نال بُلوائِیا تے مُۄںہ وِچۄں ہَۄلی جِہی بُڑبُڑ کِیتی۔ ناذر سِںگھّ نیں سمجھائِیا٬ ''بھگوت ساہِب اِہ کہِںدَّے میرا وذن ہی کروا دِئۄ تاں کِہ مَیں کاںسی دے تمغے دا ہکّدار بݨ سکاں.

بھگوت ساہِب نیں کرتار دِییاں اکھّاں ولّ ویکھِیا۔ اُتھے دْرِڑھتا بھری لِشک ویکھ کے اُنہاں دا چِہرا مُسکان نال بھر گِیا۔

''پر ڈاکٹر دی سلاہ تۄں بِناں اِہ کِویں مُمکِن ہۄ سکدا ہَے. چاہُںدّے ہۄئے وی بھگوت ساہِب کۄئی خترا مُلّ نہِیں سن لَیݨا چاہُںدّے۔

کرتار دا چِہرا اِک دم بُجھ گِیا۔ اُہدی نِراشا نُۄں بھامپ کے ساتھِییاں دی سلاہ نال بھگوت ساہِب نیں ڈاکٹراں تۄں سویرے سِرف وذن کروائُݨ لئی چھُٹّی لَیݨی چاہی۔ ڈاکٹر نیں ساف اِنکار کر دِتّا۔ اُسنُۄں وار وار کرتار دِییاں بھاوناواں دا خِیال کرن لئی پْریرِت کرنا چاہِیا۔ پر ڈاکٹر نیں اِک ہی ننّا پھڑی رکھِّیا۔ آخر رات دے اِکّ وجے ڈاکٹر نُۄں منائِیا جا سکِیا کِہ کرتار نُۄں بڑی ساودھانی نال سٹیڈِیئم وِچ لِجائِیا جاویگا اتے سِرف وذن کروا کے واپس لَے آںدا جاویگا۔

آگِیا مِل جاݨ تے کرتار نیں سُکھّ دا ساہ لِیا پر اجے وی اُہدا من پِیڑ-پِیڑ سی۔ سُۄلاں تے سُۄئیِیاں نال وِنّہِیا پِیا۔ جِسم دی پِیڑ تۄں من دی پِیڑ ہۄر وی ڈُۄںگھی ہۄ گئی سی۔

''مَیں شائِد دںدّ بۄڑا بابا ہی بݨ جاواں۔ پل بھر اُسدا دھِیان اِس پاسے گِیا پر اگلے چھِݨ ہی اُہ پھِر بھِیڑ بھرے سٹیڈِیئم وِچ درشکاں دِییاں تاڑِییاں دی گُۄںج وِچ آپݨے آپ نُۄں گھُل رِہا ویکھدا٬ جِتّ کے خُشی وِچ اُچھلدا٬ مںچّ اُتے کھلۄتا سۄنے دا مَیڈل گل وِچ پُیا رِہا٬ اُہ مُہبّتی لۄکاں دِییاں تاڑِییاں دا جُیاب مِٹھّی مُسکراہٹ نال ہتھّ ہِلا کے دے رِہا ہُںدّا۔

جدۄں اُہ آپݨے ہی جیتُۄ چِہرے نُۄں پچھانݨ دی کۄشِش کردا تاں اُتھے کۄئی ہۄر ہی چِہرا نذر آئُݨ لگّ پَیںدا۔ اُہ ہَیران سی ہُݨے ہی گھُل کے جِتّݨ والا اُہدا آپݨا آپ کِتھّے سی ! اِہ تاں کۄئی ہۄر سی؛ جِس نُۄں ویکھ کے لۄک تاڑِییاں مار رہے سن٬ چھاتی نال گھُٹّ رہے سن٬ اُہ آپ تاں بھِیڑ دے پِچھلے پاسے اِکّلوںجّے آپݨا مُۄںہ چھُپائی لُکِیا کھلۄتا سی۔ لمّے پئے پئے کرتار دِییاں اکھّاں سِلّہِییاں ہۄ گئیِیاں۔ اُہنے آپݨے آپ نُۄں ڈھارس دیݨ دا یتن کِیتا۔ ''چلّ٬ وذن کرائُݨ دی آگِیا مِل گئی۔ کاںسی دا تمغا تاں کھرا ہَے۔''

'پر کی مَیں اُس اِیرانی بھلوان نال کُشتی نہِیں لڑ سکاںگا ?'

اُس نیں آپݨے آپ نُۄں سُیال کِیتا تے کۄئی سںتّۄشجنک جُیاب ناں پا کے گُمّ سُمّ ہۄ گِیا۔

اگلا دِن چڑھِیا٬ ڈُۄںگھی اُداسی دے آلم وِچ بھِجّا اُہ وذن کرائُݨ لئی سٹیڈِیئم جاݨ لئی تِیار ہۄݨ لگّا۔ اِہ شائِد ہُݨ تکّ دی٬ کُشتی دے اِتِہاس وِچ٬ اُس نُۄں سبھ تۄں سۄگی سویر لگّی٬ جِس وِچ گھرۄں آئیِیاں برکتاں واپس مُڑ جاݨ دا گ¶م اُہدے من نُۄں سلّہ گِیا۔

سٹیڈِیئم وِچ اُہدے پْرسںسّکاں دی بھِیڑ اُہدے آلے-دُیالے اِکٹھّی ہۄ گئی۔ سُکھّ-ساںد پُچھّݨ لگّے۔ افسۄس کرن لگّے کِہ اُہ کرتار دی کُشتی نہِیں ویکھ سکݨ لگّے۔ اُہدے دۄویں گُرُۄ ہنُۄمان اتے دارا سِںگھّ اُہدے نال ہمدردی بھِجِّییاں گلّاں کرکے اُسنُۄں ہَۄںسلا رکھّݨ لئی کہِ رہے سن۔ چَیمپِیئنشِپّاں آئُںدِییاں جاںدِییاں رہِںدِّییاں ہن۔ سرِیر ٹھِیک رہِݨا چاہِیدا ہَے۔ بںدّا جِئُںدا وسدا رہے٬ راذی باذی رہے !

پر کرتار نُۄں اِہ ہمدردی وی پِیڑی جا رہی سی۔ آپݨے اِنہاں مِتّر پِیارِیاں تے پْرسںسّکاں سامہݨے اُہ اپاہج ہۄ کے پاسے بَیٹھا رہیگا تے ہۄر لۄک گلاں وِچ سۄنے چاںدی دے تمغے لٹکا کے تُر جاݨگے۔ ''ہائ اۄئ ربّا ! اِہ کی گلّ ہۄ گئی ?''

'کی بھلا مَیں اِس ہالت وِچ وی کُشتی نہِیں لڑ سکدا!' اِک پل لئی اِہ خِیال جِویں بِجلی واںگ اُہدے من 'چ لِشکِیا۔ ناذر سِںگھّ نیں اُہدِییاں اکھّاں دی اُداس لِشک وِچۄں جِویں اِہ سُیال پڑھ لِیا سی۔ اُہ کرتار نُۄں باہۄں پھڑ کے سٹیڈِیئم دے پِچھلے پاسے پئیِیاں کُرسِییاں ولّ اِکلواںجھے لَے گِیا۔ ناذر سِںگھّ وی آپݨے ولّ لۄکاں دِییاں نذراں مُڑدِییاں ویکھ کے اںدّرے-اںدّر شرم مہِسُۄس کر رِہا سی۔

اِک کُرسی 'تے بَیٹھ کے ناذر سِںگھّ نیں کرتار نُۄں ساہمݨے بِٹھا کے آپݨِییاں اکھّاں وِچ اکھّاں پا کے گلّ سُݨن لئی آکھِیا۔ کرتار چیتنّ ہۄ کے ناذر سِںگھّ دے مُۄںہ ولّ ویکھݨ لگّا۔

''تُۄں ذِلہے کِہڑے 'چ جمِّئَں ? امّْرِتسر 'چ ناں ?'' ناذر نیں آپے ہی سُیال کرکے آپ ہی جُیاب دے دِتّا۔ کرتار بۄل نہِیں سی سکدا٬ اُس نیں سِرف سِر ہِلا کے ہامی بھری۔

''تُۄں سِکھّ کَۄم 'چ جمِّئَں ناں ?'' 'ہاں' وِچ کرتار دا سِر ہِلّ رِہا سی۔

''تیرا پِںڈّ سُر سِںگھّ ہی ہَے ناں؟''

کرتار مُسکرا رِہا سی۔ اُہ ناذر سِںگھّ دِییاں گلّاں دے ارتھاں دی تہِ تکّ اُترن دا یتن کرن لگّا۔

''تیرے پِںڈّ دا بِدھی چںدّ بلدے بھٹھّ وِچ بہِ گِیا سی ناں؟ بابا مہاں سِںگھّ تِیراں تلواراں نال وِنّہِیا خِدراݨے دی ڈھاب کںڈھّے دشمیش پِتا دی جھۄلی وِچ جا پِیا سی ناں ?''

ناذر سِںگھّ بۄلی جا رِہا سی۔ کرتار سُݨی جا رِہا سی۔ ہریک بۄل جِویں اُہدے جمّے ہۄئے خُۄن نُۄں کھۄری جا رِہا سی۔ ''کرتار٬ تُہاڈے پِںڈّ تۄں پرہے تُہاڈِییاں پَیلِییاں تۄں تھۄڑھی دُۄر ہی پُۄہلِیاں والے بھائی تارُۄ سِںگھّ دا گُردُیارا ہَے٬ اُہدے سِر تۄں کھۄپر لاہ دِتّا سی ناں سُۄبے نیں ! پر لتھّی کھۄپری تۄں پِچھّۄں وی سِںگھّ اۄنا چِر جِئُںدا رِہا تے مَۄت نال لڑدا رِہا٬ جِنّا چِر آپݨے چھِتّر اگّے لا کے سُۄبے نُۄں نال نہِیں لَے گِیا۔''

کرتار کُرسی تۄں اُٹھّ کے کھلۄ گِیا پر ناذر سِںگھّ ہٹِیا نہِیں۔ اُہ سِکھّ اِتِہاس دے ہوالے اُس دے آلے دُیالِئۄں ہی چُݨ چُݨ کے دےئی جا رِہا سی۔

''پُۄہلِیاں دے نال لگدا٬ کھالڑے والی سڑک 'تے پَیںدا٬ پہُۄوِںڈّ پِںڈّ پتا ای کِس سُۄرمے دا؟ ...''

اَیتکِیں ناذر نیں آپ جُیاب نہِیں دِتّا٬ اُہنے کرتار دے ساہمݨے کھڑھے ہۄ کے اُہدِییاں اکھّاں وِچ اکھّاں پاکے کِیل لَیݨ والی نذر نال ویکھِیا تاں کرتار دا چِہرا اںدّرلے سیک نال جِویں بھکھ کے لال سُۄہا ہۄ گِیا۔

''کِیہدا پِںڈّ اےَ پہُۄںوِںڈّ ? مَیں تَینُۄں پُچھّداں ?'' ناذر نیں دْرِڑھ آواذ وِچ دُبارا پُچھِّیا۔

''ب ب دِیپ سِںگھّ" دا سُجّے ہۄئے مُۄںہ وِچۄں کرتار دے بُڑبُڑائُںدے بۄل نِکلے۔

''اۄئ جے تیرے وڈّے وڈیرے وڈھّے ہۄئے سِر نال لڑ سکدے نیں تاں تُۄں سِرف ٹُٹّے ہۄئے دںدّاں کرکے نہِیں لڑ سکدا ! کاہدا سِںگھّ اَیں تُۄں کلہ تُۄں ایشِییا 'چۄں فسٹ آئِئَں تے اجّ تُۄں کُچھ وی ناں آویں٬ تیرے پلّے ہی کی رہِںدَّے جے اجّ تُۄں چاںدی دا تمغا ہی لَے جاویں٬ چلۄ سۄنے دا تاں گِیا تاں اِہ کۄئی گھٹّ گلّ تاں نہِیں٬ لۄکِیں تاں سٹیٹ 'چۄں چاںدی دا تمغا لَیݨ لئی دںدِّییاں وِلکدے پھِردے نیں .ہُݨ جے تُۄں نہِیں لڑدا تاں تَینُۄں بدنامی اےَ سانُۄں بدنامی اےَ پُۄری سِکھّ کَۄم نُۄں بدنامی اےَ.

اجے ناذر سِںگھّ دا لَیکچر ختم نہِیں سی ہۄئِیا کِہ کرتار جۄش وِچ بُڑھکݨ لگّ پِیا۔ اُس نُۄں 'وارم اپّ' ہُںدّا ویکھ کے ناذر سِںگھّ نُۄں چاء چڑھ گِیا۔ اُس نیں جا کے گلّ کِیتی کِہ کرتار کُشتی لڑیگا۔

''نہِیں اِہ بہُت خترے والی گلّ اےَ... اِہ رِسک نہِیں لَیݨا۔'' بھگوت ساہِب نیں رائ دِتّی۔

''اِہدے دںدّاں نُۄں رتا وی سٹّ لگّ گئی تاں جاہ جاںدِیئے ہۄ جُۄگی'' کِسے ہۄر نیں کِہا۔

ٹُٹّویں بۄلاں تے اِشارے نال کرتار نیں سمجھائِیا کِہ دںدّ ٹُٹّ جاݨگے تاں مُۄںہ 'چۄں دںدّاں دا پِیہڑ کڈھّ کے باہر سُٹّ دِیاںگا پر مَیں لڑاںگا ذرُۄر۔

ڈاکٹراں نال سلاہ کِیتی گئی۔ اُہناں پھِر منہا کر دِتّا۔ ہُݨ کرتار سِرف آپݨے رِسک 'تے لڑ سکدا سی تے اِہ رِسک لَیݨ لئی اُہ ہُݨ ہر ہالت وِچ تِیار سی۔ کرتار دی اِہ ہِمّت ویکھ کے پُۄرا سٹیڈِیئم تاڑِییاں دی گڑگڑاہٹ نال گُۄںج اُٹھِّیا۔

اۄدھر اِیرانی پہِلوان سُلیمانی اخاڑے وِچ پہُںچّ چُکّا سی اتے اُہنُۄں واک اۄور مِل جاݨ دِییاں آخری آواذاں پَیݨِییاں شُرُۄ ہۄ گئیِیاں سن۔ اَینے چِر وِچ ہی کرتار تاڑِییاں دی گُۄںج وِچ اُچھّلدا کُدّدا گدّے اُپّر پہُںچّ گِیا۔ اُہدے کنّاں وِچ پِچھّۄں آئُںدِییاں ناذر سِںگھّ دِییاں آواذاں اُہدے جِسم دے لُۄں-کںڈّے کھڑھے کر رہِییاں سن:

''مَیں سُݨِئَے کرتار سِیاں ! جے کۄئی ذخمی شیر جںگّل وِچ وڑ جاوے تاں پھِر کِسے جںگّل دے جِیء نُۄں اُہ جِئُںدِیاں نہِیں رہِݨ دِںدّا٬ اُہ چبّ جاںدَے سبھ نُۄں٬ اُہدے ہُںدِّیاں جُۄہ وِچ ہۄر کۄئی جنَۄر نہِیں ٹِکدا پھِر ! تے تُۄں ہُݨ ذخمی شیر اَیں٬ شیر وی سِکھّ کَۄم دا٬ ذخمی شیر تاں ہۄر وی خُۄںخار ہۄ جاںدَے٬ تے تُۄں ہُݨ اِہنُۄں کِتھّے چھڈّݨ لگَّیں...''

اسل وِچ اِیرانی پہِلوان جپانی پہِلوان نالۄں وی دۄ رتِّییاں اُتّے سی۔ دُۄجے پاسے جِنّے وی اِیرانی پہِلوان اِنہاں مُکابلِیاں وِچ بھاگ لَیݨ آئے سن٬ سارے ہی جِتّ گئے سن تے کرتار دے ذخمی ہۄݨ کرکے اِس اِیرانی دی جِتّ تاں نِشچِت ہی سمجھ لئی گئی سی۔ اِیرانی وِدِیارتھِییاں دِییاں بھِیڑاں پتا نہِیں کِدھّرۄں سٹیڈِیئم وِچ اُمڈ آئیِیاں سن۔ اُہناں نیں ہتھّاں وِچ اِیران دے جھںڈّے پھڑے ہۄئے سن تے اُچّی تۄں اُچّی آواذ وِچ اگّے جھُک جھُک کُۄکاں ماردے ''اِیران ! اِیران ! ''

اِیرانی پْرسںسّکاں دِییاں آواذاں تۄں پْریرِت ہۄ کے پُۄرے ذۄر نال اِیرانی بھلوان ہملا کرن لئی اہُلِیا تے کرتار نُۄں پھڑ لِیا۔ اُسنُۄں اِہ سَۄ پْرتِیشت آس سی کِہ ذخمی ہۄئِیا کرتار اُہدے اگّے ٹِکݨ ہی نہِیں لگّا۔

اُس نیں کرتار نُۄں ٹںگّی پائی اتے چِتّ کرن دی کۄشِش کرن لگّا۔

''مَیں ناں جی... ربّ دا ناں لِیا...۔ مَینُۄں ڈر سی کِہ رتا کُ میرے دںدّاں نُۄں اُہ وجّ گِیا تاں میرے دںدّ باہر جا پَیݨے نیں...'' کرتار اُنہاں پلاں نُۄں یاد کردا ہَے۔

''مَیں مُۄںہ ہیٹھاں نُۄں بچا کے پھُرتی نال دھُرلی جِہی ماری تے اُہدے تھلِّئۄں نِکل گِیا۔''

پںجّابی پْرسںسّکاں دِییاں آواذاں اِیرانی پْرسںسّکاں نالۄں اُچّی آواذ وِچ اُبھرِییاں۔ کرتار نُۄں بابا دِیپ سِںگھّ دا خِیال آئِیا۔ کٹِیا ہۄئِیا سِیس تلی 'تے دھر کے کھںڈّا واہُںدّا٬ مارۄ-مار کردا دُشمݨ دلاں نُۄں چِیردا جا رِہا بابا دِیپ سِںگھّ۔ اُہ رۄہ وِچ بھر کے سچمُچ ذخمی شیر واںگ ٹُٹّ کے پَے گِیا اُسنُۄں۔

ناذر سِںگھّ نُۄں یاد آئُںدی ہَے٬ ''اِس نیں پھِر جا کے اَیسی خُۄںخار کُشتی لڑی٬ سبھ کُجھ دی پْرواہ ناں کردِیاں ہۄئِیاں۔ تاہِیئۄں خَۄرے تھکا٬ ترۄڑ مرۄڑ٬ بیہۄش کر٬ سہی مائِنِیاں 'چ ناں اِہنے اُس ویلے شیر بݨکے وِکھا دِتّا۔ مَینُۄں پِکچر یاد اےَ کِہ اِہ اُہنُۄں اَیں پِیا پھِر جِویں اُہنُۄں کھا ہی جاݨا ہۄوے۔ اینی تیذ کُشتی مَیں اِسدی ذِںدّگی بھر نہِیں ویکھی۔ ایہنے جِدّاں ویلݨے `چ گنّا پِیڑِیدَے- اُہنُۄں پلاں 'چ پِیڑ کے رس کڈھّ کے٬ نِچۄڑ کے تے پھۄگ بݨا کے دھرتی 'تے سُٹّ دِتّا اتے اُہدی ہِکّ اُتّے بَیٹھ گِیا۔''

مَیٹ 'تے سُہاگے واںگ اردھ-بیہۄشی دی ہالت وِچ اِیران دا سںسّار پْرسِدھّ بھلوان سُلیمانی پِٹھّ پرنے پِیا سی اتے اُہدی چھاتی اُتّے چڑھِیا کرتار ہوا وِچ باہواں لہِرا کے بھںگّڑا پا رِہا سی۔ اِیرانی دی اینی بُری ہالت ہۄ گئی سی کِہ اُہ تھلِّئۄں پاسا پلٹ کے اُٹھ سکݨ دی ہِمّت وی نہِیں سی کر سکدا۔

سٹیڈِیئم وِچ 'بۄلے سۄ نِہال٬ ستِ سْری اکال' دے جَیکارے گُۄںج اُٹھّے۔ سُلیمانی دی چھاتی اُتّے بَیٹھے شیر دِییاں تسوِیراں لَیݨ لئی سَیںکڑے کَیمرے کلِکّ کلِکّ کردے کڑک کھڑک رہے سن۔

جلںدھّر دا اِک پھۄٹۄگْراپھر کپُۄر جدۄں اِیرانی دی چھاتی 'تے بَیٹھے کرتار دی پھۄٹۄ اَین نذدِیک تۄں کھِچّݨ لئی نیڑے ہۄئِیا تاں سُلیمانی دی اِک اِیرانی پْرسںسّک کُڑی بھُبّاں مار کے رۄںدی ہۄئی اگّے لپکی تے تیذی نال جھپٹ مار کے اُسدا کَیمرا دھُۄہ کے پرہے وگاہ مارِیا اتے پھیر پھُٹّ پھُٹّ کے رۄݨ لگّی۔

اگلے دِن اِیرانی دی چھاتی 'تے شیر واںگ گرجدے بَیٹھے کرتار دی پھۄٹۄ دیش دے سبھ پْرسِدھّ اخباراں وِچ چھپی تے نال ہی کُشتی دا ہال چھپِیا تاں لۄکاں نُۄں جاپݨ لگّا کِہ اسل وِچ اِہ چاںدی دا مَیڈل نہِیں سگۄں سۄنے دا مَیڈل ہی مِلِئَے کرتار نُۄں۔ بائد وِچ کرتار دے دںدّاں دا کئی مہِینے اِلاج چلّدا رِہا تے اِس کُشتی دِییاں گلّاں کئی سال دںدّ-کتھا واںگ چلدِییاں رہِییاں۔

('کُشتی دا دھرُۄ-تارا کرتار‘ وِچّۄں)